Herontwikkeling en total-makeover van een schoolgebouw in Eindhoven tot 12 shortstay/starter studios. Constructief casco, fundering en twee gevels zijn behouden, de rest is vernieuwd. Under construction. 

Dit jaar ben ik voor de 2e keer architectuurdocent in het Schakelsemester van de TU Delft (zij-instroom masteropleiding), in samenwerking met Ad van der Stok en Suzanne Loen voor Stedenbouw en Mazin Abdullsada voor Bouwtechniek. De opgave was ook nu het ontwerp van een Kinderdagverblijf annex Buitenschoolse Opvang. Voor de studenten was dit vaak de eerste keer dat ze een architectonisch ontwerp maakten. Dat is niet te zien aan de volgende resultaten. Met trots; The Best of 2007: 

Lillian Brinks maakte een ontwerp dat in de eerste plaats gericht is op ontdekking. Daartoe ontwikkelde ze een complexe ruimtelijke puzzel waarbij volumes in elkaar schuiven en zich op de raakvlakken trappen, balkons, doorkijkjes, kasten en tussengebieden bevinden. Het gebouw is een en al interieur en de kubus is van buiten qua verschijning volstrekt abstract. Binnenin wordt verder een subtiel spel gespeeld met licht, dat veelal indirect en via andere ruimtes en wanden de ruimtes betreedt:

Harrien van Dijk maakte een subtiel ingepast ontwerp dat niet zozeer op uitgangspunten of concepten, maar veeleer op (ruimtelijke) ervaringen en fenomenologie is gebaseerd: de brug, het bos, de tunnel, het podium en het in-between:

Christian van Gruijthuisen maakt een ontwerp met de titel Kidustry. Zijn donutvormige gebouw rondom en boven een buitenspeelplaats is voorzien van rolpaden die zorgen voor een continu intern transport. De gevel/huls maakt gebruik van aan de vliegtuigindustrie ontleende bouwtechniek. Verder is het gebouw voorzien van een interactief verlichtingssysteem en funderingspalen die tevens dienst doen voor warmte- en koudetransport:

Tom Reijnen ontwierp een gebouw dat uit drie kokers/tunnels naast elkaar bestaat, waarvan de buitenste van beton en de middelste van glas. Door deze kokers te vouwen en in te snijden, ontstaat een rijke ruimtelijke geometrie op basis van een grondschema dat de toch eenvoud zelf is. Het gebouw is geheel uit driehoeken en polygonen opgebouwd, en is daarmee ook relatief eenvoudig te maken:

Arnoud Herder maakte gebruik van (zeer betaalbare) kassenbouw en industriele bouw en lostte daarmee het geldtekort van veel kinderdagverblijven op. Tegelijkertijd levert de kas een interessante tussenruimte tussen binnen en buiten, openbaar en prive, buitenklimaat en binnenklimaat:

Ytse Jousma combineerde het stedenbouwkundige Grote Gebaar (trap) met de intimiteit van kleinere ruimtes (zwevende blokken) en uitsnedes. De trap biedt aan de bovenzijde openbare ruimte, en aan de onderzijde semi-besloten speelruimte tussen de groepen:

Mike van de Vliet ontwierp een gebouw uit kubusvormige modules: een niet-hierarchische, ongedwongen en aan alle zijden uitbreidbare speelstructuur. De kubussen zijn opgebouwd uit ribben met een +-vormige doorsnede en ingevuld met driehoekige panelen van verschillende soort:

Ik heb er lang en hard aan gewerkt, maar het resultaat mag er dan ook zijn: vanaf vandaag is bouw-uw-eigen-huis.nl online! Dit is een uitgebreide en zeer bruikbare informatiesite voor particulieren die op een eigen kavel hun geheel eigen droomhuis willen bouwen, en als zodanig voor de eerste keer met bouwen en ontwerpen te maken krijgen. Bouw uw eigen Huis beschrijft het gehele proces vanaf de allereerste orientatie tot aan de oplevering van uw huis. Verder biedt de site informatie over extra aanpasbare woningen, extra energiezuinige woningen, extra duurzame woneningen, etc. Voor geinteresseerden zal tot slot regelmatig een nieuwsbrief verschijnen over serres, daktuinen, etc. Oordeel zelf: www.bouw-uw-eigen-huis.nl

TOEVOEGING 15 april 2008: ondanks een massieve lobby en honderden steunbetuigingen uit alle regionen van de samenleving (behalve van de buren en de wethouder) en juridische acties is de woning inmiddels met de grond gelijk gemaakt. Laten we zeggen dat duurzaam bouwen ook lokale, maatschappelijke acceptatie vereist om werkelijk duurzaam te zijn, of anders het risico loopt genadeloos te worden afgestraft…

TOEVOEGING 5 december 2007: de gemeente Steenwijk is van plan de woning per 10 december a.s. te gaan SLOPEN, formeel omdat de bouwtermijn overschreden is. De termijn is echter enkel bedoeld om speculatie tegen te gaan. Bij vrije kavels wordt bijvoorbeeld vaak geeist dat de bouw binnen 2 jaar is afgerond en dat de eigenaar ook tenminste 5 jaar zelf zijn woning bewoont, om te voorkomen dat een grondspeculant met de kavels aan de haal gaat. Alhoewel hier geen enkele sprake is van speculatie, en deze wet er dus met de haren wordt bijgesleept om een ‘ecohippie’ met zijn ‘varkensstal’ puur op basis van een vormfout te RUINEREN (materiele schade alleen al bedraagt 4,5 ton bij daadwerkelijke sloop), heeft de rechter vooralsnog bepaald dat de gemeente in haar recht staat (als u het snapt mag u het zeggen). Rechtvaardigheid en proportionaliteit lijken echter ver te zoeken. We zouden deze pionier een heel mooi groen lintje moeten geven en hem bescheiden moeten bedanken voor zijn tomeloze inspanningen en betrokkenheid om onze planeet te redden. Maar dat is blijkbaar teveel gevraagd. Lees ook de oproep van Jan Husslage zelf op http://www.omslag.nl/artikel/steenwijk.html 

_ _ _

Ingenieur Jan Husslage heeft onlangs met eigen handen in de gemeente Steenwijk een ecologisch meesterwerk gebouwd. Wat is er anders aan het huis? Hoe kan het dat het gebruik van fossiele brandstoffen en CO2 emissie van deze woning slechts 5-10% bedraagt van wat tot op heden gebruikelijk is?

Ten eerste, de constructie is extreem dun en licht en gebruikt een minimum aan materiaal (zie ook de doorsnede).  

In bouwfysisch opzicht betekent dit meestal dat er weinig geluiddemping is tussen de kamers en verdiepingen. Dit is hier echter niet het geval: de akoestiek is bevredigend en conform de eisen uit het Bouwbesluit. Voor reductie van contactgeluid worden de vloeren bedekt met tapijt of laminaatvloeren op een laag vilt. Alle vloeren en muren zijn bovendien gevuld met glaswol.

Een ander bekend risico van lichte bouw, is dat van de klimaatinstabiliteit. Een lichtgebouwd huis warmt veel sneller op en koelt veel sneller af dan een zwaargebouwd huis. Dit huis is echter bijzonder goed geisoleerd. Niet enkel de buitengevel, maar ook de binnenvloeren en -wanden, zoals vermeld. 

Er worden echter ook andere middelen ingezet. Er is een grote ongeisoleerde, bergruimte aan de schaduwkant (NW) in het huis. Deze is direct op de ondergrond gebouwd die op -2m door het jaar heen ca. 10 tot 12 graden Celsius is. In de zomer wordt koele ventilatielucht via deze ruimte de woonvertrekken in geleid. Op de winterdag wordt de ventilatielucht uit de serre (ZO) en het kollektordak gehaald, die worden opgewarmd dankzij het broeikaseffect.

Verder: het materiaal DAT wordt gebruikt, is grotendeels van lokale afkomst of hergebruikt. Het hout komt uit een nabijgelegen bos en de matzwarte aluminium platen op het dak komen uit de hergebruik. Deze keuze heeft nogal wat beroering gebracht in de buurt, want dit soort materialen wordt door ‘de consument’ zelden geassocieerd met status, sex-appeal, schoonheid en prestige.  Vanwege de gedwongen snelle bouw zijn de schuine dakvlakken voorlopig nog gedekt met larix schaaldelen.

Tot slot: de zon zorgt voor de jaarlijks benodigde elektriciteit en een groot deel van het warm tapwater en de verwarmingsvraag. Het dak aan de ZO-zijde zal volledig bedekt worden met zonnecollectoren en fotovoltaische cellen (de hoek is afgestemd op de zonnehoek in de winter). Een houtkachel met een 3000 kilo zware stralingswand tussen keuken en woonkamer geeft efficient warmte af aan het interieur. De innovatieve schoorsteen wint restwarmte terug uit de afvoergassen.  Als alternatief kan een  elektrisch aangedreven warmtepomp worden gebruikt, die warmte onttrekt aan de watervoerende lagen in de grond. Al het water voor huishoudelijk gebruik (behalve drinkwater) komt van neerslag of uit de grond.  Daartoe zal er nog een waterkelder worden gebouwd.

Betrokken partijen:
Concept en techniek: Solvir Engineering, Delft (ir. Jan Husslage)
Architectonische details: architect ir. Johan Kunz, Delft
Diverse adviezen: Milieukundig Onderzoek- en Ontwerpbureau Boom S/I, Delft
Bouwuitvoering: ir. Jan Husslage, Steenwijk

Steunbetuigingen aan Jan Husslage in zijn juridische gevecht om dit huis te behouden tegen absurde claims van de gemeente (buurtbewoners klagen over dit huis), kunt u hier kwijt.

De foto’s bij dit artikel tonen een huis is Coutras (Frankrijk) van 290m2, ontworpen door het Franse architectenpaar Anne Lacaton & Jeanne-Philippe Vassal. Het is gebouwd voor €65.000 (exclusief BTW, kavelkosten en honoraria van architecten en adviseurs). Een traditioneel gebouwd huis kost in Nederland drie of vier keer zoveel, dus voor hetzelfde geld zou je dan hooguit 80m2 krijgen.

Deze intelligentie op het gebied van kosteneffectiviteit (kosten-baten optimalisatie) ligt ten grondslag aan het werk van deze architecten. Ze gebruiken deze efficientie niet om op het Existenzminimum te gaan zitten, maar juist om de bewoners een zee van ruimte te bieden tegen een betaalbare prijs. 

De eerste strategie die ze hiervoor aanwenden, is het gebruik van goedkope standaard constructies zoals met name kassen, en in mindere mate loodsen. De architecten ontwierpen bijvoorbeeld sociale woningbouwprojecten door grote industriele structuren geschikt te maken voor bewoning door er geklimatiseerde kernvolumes in te plaatsen (lichte en goedkope bouw, want tegen het buitenklimaat beschut) en de tussenruimte  als wintertuin/serre te gebruiken. De kernwoning (volume in een kas of compartiment van een kas) kan daarbij geheel afgesloten worden, maar kan ook met schuifdeuren e.d. bijna geheel geopend worden, zodat de kernwoning zich uitbreidt tot aan de buitengrenzen van de kas, die op zijn beurt ook weer volledig open of dicht kan worden gemaakt. 

Wat wanneer open of dicht wordt gezet, volgt behalve uit de ruimtebehoefte als eerste ook uit het weer en gewenste binnenklimaat. Een kas vangt zonnewarmte (broeikaseffect), maar raakt deze ook weer eenvoudig kwijt zodra hij helemaal open wordt gezet. In gematigde klimaten zoals in Nederland is een gesloten kas 9 maanden per jaar comfortabel qua temperatuur. In strenge winternachten is de temperatuur te laag en moet het kernvolume gesloten/geisoleerd blijven. Op hete zomerdagen is het te warm in de kas, tenzij je alle ramen open zet en de zonneschermen in het dak (doeken) gebruikt. De bewoners en de woning bewegen dus mee met de dagen, de nachten, het klimaat.

Een probleem is wel dat de Nederlandse bouwvoorschriften die flexibiliteit niet kennen, en een constructie beoordelen in 1 enkele staat. Een kas voldoet vanuit dat beperkte perspectief niet aan de eisen (te warm in de zomer en te koud in de winter), terwijl de feitelijke situatie dus geheel anders is. De kas zou hier dus als ‘buitenruimte’ opgevoerd moeten worden, om vrijgesteld te worden van de eisen uit het Bouwbesluit. Gevolg is dan echter dat bijvoorbeeld de warmte in de kas niet meegeteld mag worden in de energieberekeningen in de winter, terwijl je er wel van profiteert. Het is allemaal niet onoverkomelijk, maar vergunningstechnisch is deze flexibiliteit dus nog een lastig verhaal.

Terug naar de architectuur: de tweede besparingsstrategie is de onverschilligheid van de architecten tegenover materiele status, luxe en prestige. De architecten zetten een helder plan op, zorgen voor een duidelijke typologie, ze maken meters en zorgen voor ruimte en buitenruimte. ’Mooie’ gevels of afwerkingen staan helemaal onderaan de prioriteitenlijst.

Hun favoriete basismaterialen zijn polycarbonaat, cementplaat, multiplex, hekwerken uit ijzerdraad, gewaxte betonnen vloeren, zonwerende doeken, plastic folies, gordijnen en een aarden vloer. Kanalen en leidingen blijven doorgaans zichtbaar, waarmee een ongecompliceerd vrije loft-architectuur ontstaat. De keuze voor deze materialen is niet bedoeld om te provoceren of om een statement te maken, maar gewoon omdat ze weinig geld kosten en prima voldoen. 

De architecten hebben ook de sympathieke gewoonte dat ze de gevels niet tekenen of ontwerpen (laat staan dat ze hun gebouwen als artistieke of communicatieve sculptuur beschouwen). De gevels zijn eenvoudigweg het gevolg van de plattegronden, het bouwsysteem, de klimaateisen en de gewenste relatie tussen binnen en buiten. Vaak stellen ze voor om bloemen en planten te plaatsen, maar dat is dan vooral vanuit binnen, vanuit het gebruik geredeneerd.

Het is een verademing om te zien hoe vrij, hoe lichtvoetig, flexibel, ongecompliceerd en ruimhartig deze architectuur is, zeker in een vak waarin materiaalfetishisme samen met het spektakel en het icoon hoogtij viert. Dit zijn geen gebouwen om naar te kijken en foto’s van te maken; dit zijn gebouwen waarin je wilt leven en waar je een goed humeur van krijgt! Het zijn gebouwen die volledig open staan voor zon, licht, lucht, ruimte, wind, bloemen, bomen, romantiek, improvisatie en geluk.

Opgave: een jongerencentrum moet een plaats krijgen in een suburbane omgeving in het groen. Speciale aandacht moet worden besteed aan het tegengaan van geluidsoverlast (binnen wordt harde muziek gespeeld) en aan sociale controle (de buurt is niet dol op rondhangende jongeren). Verder is er vanuit de gemeente de wens om het park open te houden, met de suggestie om het centrum deels verzonken aan te leggen. De directe omgeving voorziet ook in een skatebaan en beide moeten functioneel worden geintegreerd.

Mijn voorstel bestaat uit een line-up van 3 compartimenten:

1. Een glazen kantoor voor de beheerder aan de kant van de buurt. Van hieruit heeft hij toezicht over jongeren die buiten zijn. Het kantoor voorziet ook in jongerenwerkplekken met toegang tot internet;
2. Een binnenstraat annex overdekte entree. Dit is zowel een rookruimte als ook een deel van een skate-ring die door het gebouw heen loopt. Deze koker kan aan weerszijden afgesloten worden met kleurige garagedeuren met grafitti;
3. Een akoestisch geisoleerde ontmoetingsruimte (doos-in-doos) met ‘woonkamer’, bar, podium en bestrating voor straatvoetbal en street dance. De oostzijde heeft een zwart geblindeerde glasgevel met een buitenterras.

Omdat het gebouw abstract/afwezig is uitgewerkt, ‘verborgen’ tussen de bomen is geplaatst en bovendien uitlijnt langs de routes door het park, is besloten het pand niet te laten verzinken.

Voor de Stichting Islamitisch Begrafeniswezen heb ik een ontwerpstudie gedaan naar centrale begrippen als het Paradijs, de tuin, leegte, dematerialisatie, arabesken, afwezigheid en collectiviteit. Het resultaat is een conceptontwerp getiteld “Faradis”, en dit ontwerp heb ik vandaag op een Elsevier symposium over Islamitisch begraven gepresenteerd.

Oase
‘Faradis’ betekent ommuurde tuin (hortus conclusus), maar het woord is ook direct gerelateerd aan ons woord Paradijs. In de oorspronkelijke omgeving van de Islam was de tuin een oase van alles wat goed is in een eindeloze woestijn. Om die reden is de Faradis als ommuurde tuin het meest geeigende concept voor het begraafplaatsontwerp.

Mekka
De tuin is ommuurd, maar het werkelijke centrum waar de begraafplaats zich op richt is Mekka. Het centrum ligt dus buiten de muren, alsof we een foto nemen en het eigenlijk punt van aandacht buiten het kader ligt. Wat we WEL zien, is periferie en een doorverwijzing naar een andere plek.

Leegte
Voor de nabestaanden is een begrafenis afscheid, afwezigheid en gemis, waarbij de leegte uitsluitend nog wordt gevuld door de herinnering. Maar leegte is ook bij uitstek de uitdrukking van een God die geen fysiek voorkomen heeft, noch met afbeeldingen, symbolen of afgezanten wordt gerepresenteerd. De leegte en ‘afwezigheid’ van materialiteit laat ruimte voor de aanwezigheid van God.

Decoration
De oppervlakken van Islamitische religieuze gebouwen zijn doorgaans rijk gedecoreerd met abstracte geometrische patronen (arabesken). Koepels, gevels en muren zijn hiermee bedekt, of meer precies: be-tekend. Ook hekwerken, schermen (mashrabiya) en tapijten zijn arabesk bewerkt. Dit soort decoratie dient ter verfraaiing, maar dient ook een religieuze strategie: een ‘naakte’ stenen muur is een fysiek ding, maar een muur met een arabeske tekening of mozaiek lijkt geen materiele dimensie te hebben. Anders dan figuratieve voorstellingen - in bijvoorbeeld sculpturen of schilderijen - vertelt abstractie geen verhaal, en hetzelfde geldt voor geometrie. Het resultaat is een mooie, of sublieme vorm van leegte. En deze specifieke vorm van betekende leegte laat ruimte voor God.

Bescheidenheid
Anders dan in de Westerse cultuur staat in de Islam niet het individu maar de gemeenschap centraal. Moslims zijn allereerst verbonden met God, dan met familie en geloofsgemeenschap, en pas dan zien ze zichzelf als individu. Voor de begraafplaats betekent dit dat ze een rustig, collectief karakter heeft.

Vrede
Overledenen dienen in vrede te rusten. Om de vrede en rust daadwerkelijk te bewaren, zal de begraafplaats niet door maaimachines worden opgeschikt, maar door een kudde schapen worden begrazen. Schapen zijn ook in de Islam een symbool van bescheidenheid, eenvoud en volgzaamheid.

Dit is een alternatieve optie die ik heb uitgeprobeerd als ontwerp voor een moslimbegraafplaats. Het is een plan in de vorm van een herkenbaar teken (Perzisch tapijt) met de boodschap “dit zijn Arabische gronden”, waarbij Arabisch ‘voor het gemak’ is gelijkgesteld aan Moslim/Islam (volgens een achterhaalde maar historisch correcte perceptie). Alhoewel de grafische expressie van dit ontwerp z’n kwaliteiten heeft, is de achterhaalde gelijkstelling van Arabisch en Islam een probleem. Verder kan het gezegd worden dat het ontwerp alleen voor vogels en helikopters werkt en niets doet voor hen op de grond. Maar aan de andere kant: van Allah wordt aangenomen dat hij zich in de hemel bevindt en deze plek is in eerste instantie voor hem/Hem bedoeld. Bovendien werkt een geometrisch plan wel degelijk ook voor degene die erdoorheen loopt. Renaissance en Barokke tuinen werden ook vanuit het tekentafelperspectief ontworpen: zij nodigen de bezoeker uit om een hemelse blik naar beneden toe te construeren terwijl hij patronen loopt op de grond.

Arabesken zijn abstract geometrische patronen met een hoge mate van complexiteit. Ze worden in Arabisch-Islamtische architectuur toegepast om koepels, facades en muren te ‘bekleden’, als bas-relief of als mozaiek. Arabeske patronen worden ook gevonden in tapijten, houten schermen (mashrabiya), stenen schermen (jali) en stalen hekwerk.

Anders dan figuratieve decoratie (schilderijen, sculpturen of iconen die beelden, taferelen, symbolen of verhalen weergeven), verwijzen arabesken nergens naar, ze betekenen niets. Abstractie en geometrie spreken niet tot ons, of beter: ze communiceren een gevoel van verfijning en perfectie, dus ze spreken WEL tot ons, maar de boodschap is niet specifiek. Hij is subliem.

Het visuele effect van een arabesk betekend oppervlak is zeer krachtig: we zien verfijning en elegantie in plaats van een ‘naakte stenen muur’. De rauwe werkelijkheid van het bouwen wordt ontkend (of als irrelevant getoond) door een laag van extreme schoonheid die niet van deze wereld lijkt te zijn.

‘Mashrabiya’ (‘mashrab’) is de Arabische naam voor een zeer verfijnd scherm van hout (er bestaat ook een stenen variant met de naam ‘jali’). El mashrab wordt gebruikt om gevelopeningen te vullen in plaats van glas, en soms om kamers op te delen. De mashrabiya werkt als een sluier die het mogelijk maakt om naar buiten te kijken zonder zelf gezien te worden. Een ander voordeel is dat je het huis kunt laten ventileren zonder dat vreemden je huis in en uit kunnen lopen. De meeste van de getoonde afbeeldingen tonen een mashrabiya in combinatie met een loggia (el maq’ad, in het geval de loggia aan een binnenhof grenst). De loggia heeft dezelfde karakteristiek van bemiddeling tussen binnen en buiten: hij maakt deel uit van het interieur maar neemt een positie in buiten de gevel van het huis. Anders dan de moderne variant gaat deze architectuur over het de filter, interface, de bemiddeling en relatie tussen openbaar en prive, binnen en buiten.