ir. Hajo Schilperoort, architect (Eindhoven)

Voor de Stichting Islamitisch Begrafeniswezen heb ik een ontwerpstudie gedaan naar centrale begrippen als het Paradijs, de tuin, leegte, dematerialisatie, arabesken, afwezigheid en collectiviteit. Het resultaat is een conceptontwerp getiteld “Faradis”, en dit ontwerp heb ik vandaag op een Elsevier symposium over Islamitisch begraven gepresenteerd.

Oase
‘Faradis’ betekent ommuurde tuin (hortus conclusus), maar het woord is ook direct gerelateerd aan ons woord Paradijs. In de oorspronkelijke omgeving van de Islam was de tuin een oase van alles wat goed is in een eindeloze woestijn. Om die reden is de Faradis als ommuurde tuin het meest geeigende concept voor het begraafplaatsontwerp.

Mekka
De tuin is ommuurd, maar het werkelijke centrum waar de begraafplaats zich op richt is Mekka. Het centrum ligt dus buiten de muren, alsof we een foto nemen en het eigenlijk punt van aandacht buiten het kader ligt. Wat we WEL zien, is periferie en een doorverwijzing naar een andere plek.

Leegte
Voor de nabestaanden is een begrafenis afscheid, afwezigheid en gemis, waarbij de leegte uitsluitend nog wordt gevuld door de herinnering. Maar leegte is ook bij uitstek de uitdrukking van een God die geen fysiek voorkomen heeft, noch met afbeeldingen, symbolen of afgezanten wordt gerepresenteerd. De leegte en ‘afwezigheid’ van materialiteit laat ruimte voor de aanwezigheid van God.

Decoration
De oppervlakken van Islamitische religieuze gebouwen zijn doorgaans rijk gedecoreerd met abstracte geometrische patronen (arabesken). Koepels, gevels en muren zijn hiermee bedekt, of meer precies: be-tekend. Ook hekwerken, schermen (mashrabiya) en tapijten zijn arabesk bewerkt. Dit soort decoratie dient ter verfraaiing, maar dient ook een religieuze strategie: een ‘naakte’ stenen muur is een fysiek ding, maar een muur met een arabeske tekening of mozaiek lijkt geen materiele dimensie te hebben. Anders dan figuratieve voorstellingen - in bijvoorbeeld sculpturen of schilderijen - vertelt abstractie geen verhaal, en hetzelfde geldt voor geometrie. Het resultaat is een mooie, of sublieme vorm van leegte. En deze specifieke vorm van betekende leegte laat ruimte voor God.

Bescheidenheid
Anders dan in de Westerse cultuur staat in de Islam niet het individu maar de gemeenschap centraal. Moslims zijn allereerst verbonden met God, dan met familie en geloofsgemeenschap, en pas dan zien ze zichzelf als individu. Voor de begraafplaats betekent dit dat ze een rustig, collectief karakter heeft.

Vrede
Overledenen dienen in vrede te rusten. Om de vrede en rust daadwerkelijk te bewaren, zal de begraafplaats niet door maaimachines worden opgeschikt, maar door een kudde schapen worden begrazen. Schapen zijn ook in de Islam een symbool van bescheidenheid, eenvoud en volgzaamheid.